Türkiye eğitimden ve üretimden kopan genç sayısı açısından Avrupa Birliği ülkeleri ortasında lik sırada yer aldı.
BETAM tarafından hazırlanan rapor ülkede 2,3 milyon civarında olan eğitimde ve işte olmayan gençlerin yalnız dörtte birinin iş aradığını ortaya koydu.
Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi, Betam, Prof. Dr. Seyfettin Gürsel ve Dr. Saliha Tanrıverdi tarafından hazırlanan “Genç jenerasyonda Ne eğitimde ne istihdamda olanların çok boyutlu analizi” başlıklı araştırma notunu yayımladı.
Rapoda nazaran, “Ne eğitimde ne istihdamda” (NEET) gençler, işgücü piyasasının en değerli göstergelerinden birini oluşturuyor. NEET göstergesi, 15–24 ya da 15–29 yaş aralığında olup eğitimini tamamlamış fakat bir işte çalışmayan gençlerin durumunu izlemeyi amaçlılor. NEET oranı ne kadar yüksekse, o ülkede üretimden ve eğitimden kopan genç nüfus da o kadar fazla olduğu manasına geliyor.
Türkiye, Avrupa’da açık orta en yüksek NEET oranına sahip ülke durumunda. 2024 prestijiyle 15–24 yaş kümesinde NEET oranı yüzde 22,9 ve Türkiye bu oranla Avrupa Birliği ülkeleri ortasında birinci sırada. Bu tablo, ülkede yapısal bir istihdam ve eğitim sıkıntısının varlığını gösteriyor.
“Türkiye istisnai bir özelliğe sahip”
Türkiye, sadece yüksek NEET oranıyla değil, birebir vakitte istisnai bir özelliğiyle de dikkat çekiyor. Avrupa ülkelerinde genç işsizlik oranı NEET oranından yüksek. Türkiye’de ise bu durum tam karşıtı. Genç işsizlik oranı yüzde 16,4 iken NEET oranı yüzde 22,9. Bu fark, NEET olgusunun sırf işsizlikten değil, eğitimden erken kopuş, toplumsal cinsiyet rolleri ve yapısal pürüzlerden kaynaklandığını ortaya koyuyor.
TÜİK’in 2023 Hanehalkı İşgücü Anketi mikro datalarıyla yapılan ve detayı raporta anlatılan düzeltme sonrasında NEET sayısı 2 milyon 356 bin olarak hesaplandı. Bu düzeltmeye nazaran, 15–24 yaş nüfusu içindeki oran yüzde 19,9. Türkiye, bu revize edilmiş oranla dahi Avrupa’da birinci sıradaki pozisyonunu koruyor.
Bayanlarda oran çok daha yüksek
NEET kümesinin yaklaşık üçte ikisini bayanlar oluşturuyor. Bayan NEET oranı her eğitim seviyesinde erkeklerden daha yüksek. Türkiye’de NEET’in en çarpıcı yapısal özelliği ise bölgesel eşitsizlikler. En yüksek oranlar Güneydoğu Anadolu (yüzde 31,5) ve Ortadoğu Anadolu (yüzde 28,3) bölgelerinde. Toplam NEET nüfusunun yaklaşık yüzde 28’i (745 bin genç) sırf bu iki bölgede yaşıyor. Güneydoğu’da genç bayanların neredeyse yarısı (yüzde 40,6), Ortadoğu’da ise üçte biri (yüzde 35,1) ne eğitimde ne istihdam yer alıyor. Bu fark, kırsal alanlarda tarım dışı iş imkanlarının sonluluğu ve aile içi fiyatsız emeğin yaygınlığıyla yakından alakalı. En düşük NEET oranı ise yüzde 12,8 ile İstanbul’da.
2023 mikro bilgileri, NEET kümesindeki gençlerin bir kısmının aslında iş arayan bireyler olduğunu gösteriyor. İş arayanlar tarif icabı işgücüne dâhil. 2023 prestijiyle iş arayan genç sayısı 632 bin kişi (yüzde 26,8)’dir. Toplam NEET’ten bu sayı düşüldüğünde, “saf NEET” sayısı 1 milyon 724 bin oluyor. Bu kümenin yüzde 71,7’si bayan. İş arayanların hissesi bölgelere nazaran farklılık gösteriyor: En düşük oran Güneydoğu Anadolu’da (yüzde 14,3), en yüksek oran ise Doğu Karadeniz’de (yüzde 45,9).
Lise üstü eğitim yükte
Eğitim seviyesi açısından en yüksek NEET oranı yüzde 26,7 ile lise üstü kümede. Fakat bu kümedeki gençlerin yarısından fazlası (yüzde 53,5) etkin olarak iş arıyır. Bu durum, yüksek eğitimli gençlerde atalet değil, iş bulma zahmeti sıkıntısının öne çıktığını gösteriyor.
NEET içinde yer alan 464 bin potansiyel işgücünün ise yaklaşık yüzde 70’i “daha evvel iş aradığı hâlde bulamadığı” yahut “vasıflarına uygun iş olmadığını düşündüğü” için iş aramayı bıraktığını söylüyor. Bu da gençlerde iş bulma ümitsizliğinin yaygın olduğunu ortaya koyuyor.
Evlilik dramatik artırıyor
Son olarak, evlilik genç bayanlarda NEET mümkünlüğünü dramatik biçimde artırıyor. NEET bayanların yüzde 36’sı evli; evli erkeklerin hissesi ise sadece yüzde 4. Evlilik sonrasında bayanların işgücünden çekilmesi, toplumsal normlar ve çocuk bakım yükümlülükleriyle yakından alakalı.
Raporda çöjzüme ait şu sözlere yer veriliyor, “Türkiye’de NEET oranlarının yüksekliği, ekonomik göstergelerin ötesinde, eğitimden istihdama geçişteki zayıf ilişkiler, toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ve bölgesel dengesizliklerle birlikte değerlendirilmelidir. Bu sorun sadece istihdam siyasetleriyle değil, kapsayıcı toplumsal siyasetler ve cinsiyet eşitliği odaklı ıslahatlarla çözülebilir.”
NEET Gençlerin işgücü dışında kalma nedenleri
Raporda, gençlerin işgücü dışında kalma nedenleri şöyle sıralanıyor:
NEET kümesindeki gençlerin kıymetli bir kısmı, çalışmayı tercih etmediklerini belirtiyor. 2023 Hanehalkı İşgücü Anketi bilgilerine nazaran, bu tercihler cinsiyetler ortasında besbelli biçimde farklılaşıyor.
Kadın NEET’lerin çok büyük bir kısmı (yüzde 78,9), çalışmama nedenini “ev işleriyle meşgul olma” yahut “çocuk bakımı” olarak gösteriyor. Bu bulgu, hane içi sorumlulukların büyük ölçüde bayanlar tarafından üstlenildiğini ve toplumsal cinsiyet rollerinin bayanların işgücüne iştirakini sınırladığını ortaya koyuyor. Türkiye’de bakım hizmetlerinin kamusal seviyede yetersiz olması, bu eğilimi daha da güçlendiriyor.
Erkek NEET’lerde tablo farklı. Bu kümede en yaygın münasebet “sağlık problemleri yahut engellilik” (yüzde 34,9) ile “kişisel nedenler” (yüzde 45,8) olarak öne çıkıyor. Yaklaşık 670 bin genç erkek, eğitimini tamamladığı hâlde çalışmıyor ve iş aramıyor. Bu derece yüksek oranlar, birtakım genç erkeklerin gerçek nedenlerini belirtmekten kaçındığını ya da kayıt dışı ve kanun dışı gelir faaliyetlerine yönelmiş olabileceğini düşündürtüyor.
Sonuç olarak, bayanlarda çalışmama davranışı büyük ölçüde toplumsal cinsiyet normları ve bakım yükü ile açıklanabilirken, erkeklerde nedenler daha karmaşık ve kısmen bilinmeyen kalıyor. NEET oranlarının azaltılması için, sadece istihdam yaratmaya değil, cinsiyet rollerinin yine tanımlanmasına ve bakım altyapısının güçlendirilmesine odaklanan toplumsal siyasetlere gereksinim var.
